Το τέρας μέσα μου

Κατηγορία: θα μάθεις πολλά δίπλα μου Γράφτηκε από τον/την Βαγγέλης Χουδαλάκης Τρίτη, 28 Ιούλιος 2015 12:27

Αν ο τίτλος του άρθρου συνειρμικά σας παραπέμπει κάπου , τότε καλά καταλάβατε. Αντικείμενο του παρόντος, είναι το πολυσυζητημένο και ιδιαίτερα αμφιλεγόμενο κοινωνικό πείραμα του Μίλγκραμ. Ο Στάνλεϊ Μίλγκραμ ήταν ένας από τους μεγαλύτερους αμερικάνους ψυχολόγους της εποχής του, ο οποίος πήρε την απόφαση να μελετήσει τις αντιδράσεις των ανθρώπων , όταν μία εξουσία ή κάποιος που αναγνωρίζουν ως αυθεντία , τους πιέζει να εκτελέσουν μία εντολή, που έρχεται σε σύγκρουση με την συνείδησή τους ( για όσους δεν γνωρίζετε το πείραμα , το ξέρω ότι δεν καταλάβατε τίποτα, θα γίνω ευθείς αμέσως πιο συγκεκριμένος).

Ο Μίλγκραμ λοιπόν , στα πλαίσια της πιο πάνω μελέτης, το 1961 αποφάσισε να προχωρήσει στη διενέργεια ενός μεγάλου πειράματος. Έναντι ενός συμβολικού ποσού ως αμοιβή, βρήκε εθελοντές , κυρίως φοιτητές, για να συμμετάσχουν σε ένα ‘’πείραμα μνήμης’’, όπως ψευδώς τους είπε. Τι συνέβαινε ακριβώς: ο Μίλγκραμ τους χώριζε σε δυάδες, έκανε μία κλήρωση μεταξύ τους, και ο ένας έπαιρνε το ρόλο του ΔΑΣΚΑΛΟΥ, ενώ ο άλλος το ρόλο του ΜΑΘΗΤΕΥΟΜΕΝΟΥ. Ο μαθητευόμενος καθόταν δεμένος χειροπόδαρα σε μία καρέκλα, με ηλεκτρόδια πάνω του, ενώ ο δάσκαλος είχε μπροστά του μία κονσόλα με διάφορα κουμπιά, το πάτημα των οποίων, οδηγούσε σε ηλεκτρική εκκένωση πάνω στο σώμα του μαθητευόμενου . Το κάθε κουμπί είχε διαφορετική ένταση ρεύματος, το πρώτο ξεκινούσε με 15V , δηλαδή ρεύμα έντασης όσο το τσίμπημα ενός κουνουπιού, και κατέληγε σε ρεύμα έντασης 450V, δηλαδή περίπου το διπλάσιο από την τάση του ρεύματος που χρησιμοποιούμε στο σπίτι μας. Προφανώς τα τρία τελευταία σε ένταση κουμπιά είχαν πάνω και τις σχετική ένδειξη ΧΧΧ, και τη φράση ΠΡΟΣΟΧΗ ΚΙΝΔΥΝΟΣ. Πώς ξεκίναγε το πείραμα τώρα: ο δάσκαλος, ανακοίνωνε 20 ζευγάρια λέξεων στον μαθητευόμενο, τα οποία αυτός έπρεπε να απομνημονεύσει. Μετά ο δάσκαλος, ανέφερε, παρουσία του Μίλγκραμ, την μία από τις δύο λέξεις, και ο δεμένος στην καρέκλα μαθητευόμενος έπρεπε να θυμηθεί και να αναφέρει το ζευγάρι της. Στο πρώτο λάθος του, ο δάσκαλος έπρεπε να πατήσει το πρώτο κουμπί τάσεως 15V, στο δεύτερο λάθος το δεύτερο κουμπι 30V και ούτω κάθ’ εξής . Τα πράγματα ήταν εύκολα και διασκεδαστικά όσο η τάση ήταν σε χαμηλά επίπεδα, όταν όμως ξεπέρασε τα 135 V, ο μαθητευόμενος άρχιζε εμφανώς να ενοχλείται πάρα πολύ από το ρεύμα που τον χτυπούσε, να ιδρώνει, να αντιδρά έντονα στον πόνο, και σταδιακά να εκλιπαρεί να τον λύσουν και να τον αφήσουν να φύγει. Από την άλλη πλευρά του δασκάλου, μην νομίζετε ότι τα πράγμα ήταν ευκολότερα. Ο δάσκαλος, βλέποντας τον μαθητευόμενο να υποφέρει, αντιδρούσε και αυτός και δίσταζε να πατήσει το επόμενο κουμπί, όλο και πιο δυνατής έντασης κάθε φορά. Σε κάθε του δισταγμό όμως, έβρισκε απέναντί του τον Μιλγκραμ, ο οποίος όποτε έβλεπε τον δάσκαλο να λιποψυχά και να είναι έτοιμος να τα παρατήσει, τον ενθάρρυνε με ύφος , ότι έπρεπε να προχωρήσει για το καλό τους πειράματος , να μην ανησυχεί, ότι όλα είναι υπό έλεγχο και ότι παίρνει ο ίδιος την ευθύνη για την κατάσταση του μαθητευόμενου. Έτσι συνήθως ο δάσκαλος προχωρούσε.

Αυτό ήταν κατά βάσει το πείραμα, του οποίου όμως το μυστικό , ακόμα δεν έχουμε αποκαλύψει. Ποιο ήταν λοιπόν το σημείο κλειδί; Κατ’ αρχήν η κλήρωση μεταξύ μαθητευόμενου και δασκάλου, ήταν εντελώς εικονική , το ρόλο του μαθητευόμενου τον έπαιρνε στα σίγουρα αφού η κλήρωση ήταν στημένη, ένας ηθοποιός, βαλτός από τον Μίλγκραμ και βοηθός του στην διενέργεια του πειράματος. Επίσης δεν χτυπούσε ρεύμα τον μαθητευόμενο, απλά αυτός παρίστανε ότι δεχόταν χτύπημα. Επί τοις ουσίας λοιπόν, δεν υπήρχε κανένα πείραμα μνήμης, αλλά το μοναδικό αντικείμενο μελέτης του πειράματος ήταν ο δάσκαλος και οι αντιδράσεις του στον πόνο, και στα παρακάλια για έλεος από τον δεμένο στην καρέκλα μαθητευόμενο.

Σε αυτό το σημείο , για όσους δεν καλύφθηκαν ή κάτι δεν κατάλαβαν από την ανάλυση του πειράματος, σας παραθέτω και μία εξαιρετική αναπαράσταση που υπάρχει στο YouTube, που πραγματικά αξίζει να δείτε, καθώς αντικατοπτρίζει πλήρως, όσα βιώνει ο δάσκαλος καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας. Για να αποφύγετε τα πολλά πολλά σας διαβεβαιώνω ότι θα καταλάβετε απόλυτα περί τίνος ακριβώς πρόκειται, αν δείτε από το 4:00 έως το 10:00

Αφού λοιπόν είδατε το video και μπήκατε στο feeling του δασκάλου, εδώ είναι που ξεκινούν τα ερωτήματα να ξετυλίγονται αμείλικτα μπροστά μας. Αν εσείς ήσασταν στη θέση του δασκάλου, σε πιο σημείο του πειράματος, πιστεύετε ότι θα σταματούσατε; Εδώ βέβαια να πούμε ότι το πείραμα επαναλήφθηκε πολλές φορές για να υπάρχει μεγάλο δείγμα και να μπορούν να υπάρξουν και στατιστικά στοιχεία. Μην βιαστείτε να απαντήσετε, γιατι γρήγορα θα απογοητευθείτε από τα αποτελέσματα του πειράματος. Λίγο πριν το πείραμα, ο Μίλγκραμ ρώτησε πολλούς ψυχολόγους/κοινωνιολόγους για το τι περίμεναν ότι θα συμβεί και κράτησε τις εκτιμήσεις που του έδωσε ο καθένας. Όλοι, πριν το πείραμα συμφωνούσαν ότι περίπου το 5% των υποψηφίων δασκάλων θα έφταναν μέχρι τα 3 τελευταία θανατηφόρα κουμπιά. Και μάλιστα θεωρούσαν ότι αυτό το 5%, προφανώς θα ήταν ένα ποσοστό ανθρώπων με σαδιστικές τάσεις και ψυχικές διαταραχές. Και να όμως που ήρθε η ίδια η πραγματικότητα για να τους διαψεύσει , καθώς το ποσοστό αυτών που έφτασε μέχρι τα 3 τελευταία κουμπιά, τα οποία θα έβαζαν εμφανώς σε κίνδυνο ακόμα και τη ζωή του μαθητευόμενου ήταν μεγαλύτερο του 65%. Αυτό ήταν και το κομμάτι που ήθελε να μελετήσει εξ’ αρχής ο Μίλγκραμ , δηλαδή το που είναι δυνατόν να φτάσει κάποιος , όταν το αποτέλεσμα της πράξης του δεν τον επηρεάζει, αρκεί να μην παίρνει ο ίδιος την ευθύνη για τις συνέπειες των πράξεων του αυτών. Όσο κι αν όλοι πιστεύουμε για τους εαυτούς μας, ότι δεν πρόκειται να προχωρούσαμε πολύ στο πείραμα, η αλήθεια είναι πολύ διαφορετική, από τη στιγμή που κάποια ανώτερη εξουσία ή κάποιος που τον έχουμε σε πολύ μεγάλη εκτίμηση, μας δώσει την διαταγή να προβούμε σε κάποια ενέργεια.

Ποια συμπεράσματα βγαίνουνε για την κοινωνία μας, από τη διενέργεια του άνωθεν πειράματος;


Το πρώτο συμπέρασμα που με εκπλήσσει, είναι το ότι ο κάθε υποψήφιος δάσκαλος, δεν μπορεί να σηκώσει ανάστημα και να επιβάλλει τη θέληση του, που εκείνη τη στιγμή προφανώς είναι να παρατήσει το πείραμα και να σηκωθεί να φύγει. Μα πως είναι δυνατόν να τον πείθει το επιχείρημα ‘’Το πείραμα πρέπει να συνεχιστεί…’’ ή το ‘’Εγώ παίρνω την ευθύνη…’’ και ουσιαστικά να γίνεται συνεργός σε ένα στυγερό έγκλημα ; Εκεί φτάσαμε (που λέει και ένας κολλητός); Κι όμως εκεί φτάσαμε ως ανθρωπότητα και ως κοινωνία. Αυτό μας έμαθαν από μικρά παιδιά. Μας έβαλαν σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα, που παρέχει γνώσεις, αλλά δεν μεταδίδει αξίες και ιδανικά, μεγαλώσαμε με μια οικογένεια που μας έμαθε να προσέχουμε και να κοιτάμε τον εαυτό μας, αλλά να κλείνουμε τα μάτια μπροστά στο βιασμό και το στόμα μπροστά στην αδικία και εισήλθαμε σε ένα εργασιακό περιβάλλον που το ρουφιανιλίκι στο συνάδελφο και η αύξηση των πωλήσεων της εταιρίας που δουλεύουμε εξαπατώντας τον πελάτη, μας δίνει bonus παραγωγικότητας. Άλλο ένα συμπέρασμα που πρέπει να μας προβληματίσει είναι ότι τα αποτελέσματα αυτά , προήλθαν από άτομα μορφωμένα, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν φοιτητές. Δεν θέλω να σκέφτομαι τι θα συνέβαινε, αν το πείραμα γινόταν σε μια λιγότερη προηγμένη χώρα από την Αμερική του 1961, καθότι τα ποσοστά που θα έφταναν στο τελευταίο κουμπί, αν το ίδιο πείραμα γινόταν στην Ασία ή στην Αφρική θα ήταν μάλλον ακόμα υψηλότερα.

Κλείνοντας, αξίζει να αναφέρουμε τα λόγια του Μπετελχάιμ (ψυχολόγος επίσης) για την κοινωνία: ‘’ Η κοινωνία δεν είναι τίποτα άλλο, παρά ο καθρέφτης των φόβων μας. Αν τα άτομα είναι ικανά να τους ξεπεράσουν μόνοι τους, τότε δημιουργούν μια κοινωνία ελεύθερη και δημοκρατική. Αν είναι ανίκανα να το πράξουν ή όταν πιστεύουν ότι η ατομική προσπάθεια είναι ανώφελη, τότε ελκύονται από την ολοκληρωτική κοινωνία ‘’. Στο χέρι μας είναι λοιπόν το πιο ρόλο θα παίξουμε στην σύγχρονη κοινωνία. Θα αφυπνιστούμε από το λήθαργο ή θα διαλέξουμε το ρόλο του Δασκάλου , γνωρίζοντας όμως ότι ανά πάσα ώρα και στιγμή μπορεί να βρεθούμε και στη θέση του Μαθητευόμενου, με έναν Δάσκαλο στο τιμόνι της ζωής μας, να γυρνάει την πλάτη στα παρακάλια και στις εκκλήσεις για βοήθεια που θα του ζητάμε ;

 

Thank for sharing!

About The Author


Βαγγέλης Χουδαλάκης

Ξέχασα τι είμαι... Λογιστής ή ψυχολόγος? Θα πάω σε έναν λογιστή, να του πω τον πόνο μου, αυτοί τα ξέρουν όλα..